ÖNSÖZ

Gagouz dili blog'una HOŞ GELDINIZ!

Bu site okul hem universite üüredicilerinä, üürencilerä, studentlerä deyni kuruldu. Umut ederim, ki verili informaţia faydalı olur.

понедельник, 4 апреля 2016 г.

Substantivele compuse în limba găgăuză cu structura  adjectiv
 nume de culoare plus substantiv.

       
            Formarea cuvintelor cu ajutorul unirii a două temelii – una din cele mai răspîndite metode ale formării cuvintelor noi. Prezintă interes cuvintele noi cu structura adjectiv cu nume de  culoare şi plus un substantiv. Cantitatea acestui grup de cuvinte e vastă în limba găgăuză. Utilizarea adjectivelor cu nume de culoare la formarea cuvintelor compuse e răspîndită nu numai în limba găgăuză, dar şi în alte limbi care intră în familia limbilor turcice.
Analiza semnificaţiilor a cuvintelor compuse din adjectiv + substantiv permite să evidenţiem cîteva grupe semantice.
Cea mai productivă grupă este „oameni şi caractere”. De exemplu, aksakal < ak + sakal (ak – alb, sakal - barbă). Sensul acestui cuvînt compus este „om bătrîn” (Dicţionarul „Divanu Lugat-it-Turc” de Mahmul al-Kaşgarlî, sec.XI).
Calitatea oamenilor este reflectată în aşa substantive compuse ca karacendem < kara + cendem (kara – negru, cendem [gendem] - infern), ce înseamnă om rău, cu caracter infernal, insuportabil.
Karakoca < kara + koca (koca [cogea] - soţ) – un bătrîn cu păr negru (adică nu e încă sur).
Utilizarea adjectivelor cu nume de culoare întîlnim şi în substantivele compuse care semnifică organele interne.
Din limba persiană a fost împrumutat cuvîntul ciğer [gier] – ficat. După analogia din limba persiană ciğer sefıd – ficat alb, adică plămîni, a fost format cuvîntul akciğer < ak + ciğer sau biyazciğer (biyaz – sin. ak - alb). Pentru a diferenţia ficatul de plămîni era formată o îmbinare stabilă kara ciğer, dar mai tîrziu s-a transformat în substantiv compus karaciğer cu acelaş sens.
Culoarea mai întunecată a sîngelui vînos s-a reflectat la denumirea vaselor sanguine – damar şi s-a format cuvînt compus karadamar (kara – negru, damar - venă). Bolile omului şi ale animalelor se caracterizează cu diferite nuanse de colori. Putem numi trei boli, care se caracterizează prin roşcarea pielei: scarlatină (din limba latină scarlatum – roşu deschis), carbuncul şi erizipel. Scarlatina în limba găgăuză  kızılhastalığı < kızıl [cîzîl; hastalîî] - roşu + hastalığı ( boală); carbuncul – kızılyara < kızıl + yara (yara [iara] - rană) şi erizipel – kızılürük < kızıl + ürük (ürük [iuriuc] – cu viteză).
Cu culoarea neagră e legat cuvîntul ce semnifică antrax karakabarcık < kara + kabarcık (kabarcık [cabargic] - băşică). Adjectivul kara în sens „închis la culoare” a servit la crearea substentivului compus karasu – apă închisă la culoare, însemnă boala ochilor care duce la orbire. Adjectivul kara se foloseşte încă în sens figurat -  posomorît, dur, grav, ce poate de întîlnit în aşa denumiri ale bolilor ca karasarılık < kara + sarılık (sarılık [sarîlîc] - gălbănare) – holeră, adică gălbănare gravă. Mai ales cuvîntul kara cu sens figurat se întîlneşte în îmbinare de cuvinte karasevda < kara + sevda (sevda - dragoste) – melancolie.
O vastă răspîndire în limba găgăuză şi în alte limbi turcice au primit cuvinte compuse ce refer la plante, copaci şi tufişuri, peşti, păsări, animale.
Analiza denumirii a culorilor existente cu culoarea kara ne permite să facem o concluzie, că adjectivul kara în structura cuvîntului compus capătă un sens negativ. Aşa, în comparaţia cu alte flori şi plante adjectivul kara înseamnă şi buruiană. De exemplu,  în cuvînt compus karaçayır < kara + çayır (çayır [ciair] - păşune) – iarbă rea.
Sunt multe denumiri ai copacilor care s-au format cu ajutorul adjectivelor cu nume de culoare ca prima componenţă a cuvîntului compus. Aşa, cuvîntul mesteacăn a primit nume akaaçak – alb + aaç [aaci] – copac, după culoarea albă a scoarţei. În contrast cu mesteacăn ulmul în limba găgăuză se numeşte karaaaç, după culoarea închisă a scoarţei.
Plopul kavak, de asemenea a căpătat diferite semne distinctive după culoarea frunzelor. De exemplu, plopul argintiu a primit nume akkavak. Plopul obişnuit a fost numit karakavak, ce coincide cu numele  din limba latină populus nigra < plop negru.
De la substantivul süüt [siuiut]- salcie, se formează trei substantive compuse: aksüüt, după culoarea frunzelor argintii, kızılsüüt – răchită roşie – după culoarea crengilor şi karasüüt – salcie obişnuită.
Denumirea insectelor în limba găgăuză se formează tot cu ajutorul adjectivului kara (negru) + substantiv, ce reflectă culoarea neagră a corpului: karafatma < kara + fatma – carabidă, care are un corp negru, karasinek < kara + sinek – muscă neagră.
Substantivele compuse ce denumesc peşti şi reptile sunt formate de la adjective cu nume de culoare: akbalık < ak + balık (balık - peşte) – peşte cu capul de culoare albă. Înătătoarele roşietice ale roşioarei au servit la formarea cuvîntului compus kızılkanat < kızıl + kanat (kanat – aripă, aripioară înătătoare).
Denumirile păsărilor care au pene negre sau întunecate se marchează cu cuvintele în care prima componenţa este adjectivul kara. De exemplu: karakuş < kara + kuş (kuş - pasăre); karatauk < kara + tauk (tauk - găină) – mierlă sură.
Numele presurei în limba găgăuză va fi sarıkuş < sarı (galben) + kuş (pasăre), ce reflectă penele pasărei de culoarea galbenă.
Tonul verde-albăstrui al panei pe capul răţoiului îl deosebeşte de femelă. Aceasta s-a oglindit şi în numele pasărei în limba găgăuză eşilbaş < eşil (verde) + baş (cap).
Numele obiectelor la fel s-au format datorită adjectivelor cu nume de culoare. De exemplu: petrolul, cărui îi este caracteristic culoarea neagră, în limba găgăuză poartă numele karayaa (sau petrol – sin.) < kara + yaa (ulei; unt).
Culoarea fierului care depinde de metodele prelucrării a ajutat la formarea cuvintelor compuse: akdemir < ak (alb) + demir (fier) – fier călit, care are o lucire deschisă, şi karademir < kara + demir – fier turnat, care creează o impresie a fierului „negru”
Există şi nume geografice care au o structură de substantiv compus: Ak deniz < ak + deniz (mare) – Marea Mediteraneană, Kara deniz – Marea Neagră.
Concluzie: 1) Adjectivele cu nume de culoare formează o grupă cea mai productivă a cuvintelor compuse; o cantitate cea mai mare fac substantivele compuse care sunt formate cu ajutorul adjectivului kara – aproximativ 53 %; cu adjectivul ak – 29 %; şi în cantitatea mai mică sunt substantivele compuse în care primul cuvînt este adjectivul kızıl, şi mai puţine sunt substantivele compuse cu adjectivul sarı şi eşil.
 2) Majoritatea substantivelor compuse  sunt de tipul metonimic:  denumirea unui întreg după o parte - omului după barbă – aksakal; copacului după culoarea tulpinei – akaaç sau crengilor – kızılsüüt; peştilor după culoarea înătătoarelor – kızılkanat şi a.m.d.

The formation of compound words in the Gagausian language and other Turk languages by means of the method of merging of two bases is very wide-spread. The present article considers the formation of compound nouns with the first component a colour adjective. The above-mentioned material we can conclude: 1) 53% make the adjectives with the meaning kara (black); 2) 29% - adjectives with the meaning kızıl (red). And the least percentage belongs to the adjectives with meaning eşil (green) and sarı (yellow).

Surse bibliografice:
1.      Дмитриев Н.К.  Строй тюрских языков. М., 1962.
2.      Mahmud al-Kaşgarlî. Divanü Lugat -it-Türk. Ankara, 1939 (traducere)

3.      Петросян Ю.А., Тенишев Э.Р. TURCOLOGICA. Ленинград, 1976.

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

четверг, 24 марта 2016 г.

Gagouz dilinin ortografik kuralları

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

среда, 16 марта 2016 г.


ADLIK
Definiţia. Kendi başına diyişilän söz payına, obyektleri, natura fenomennerini, insanın iç duygularını adlayan, soruşlara Kim? Ne? cuvap edän ADLIK deniler.


Adlıkların klasifikaţiası
1. Strukturaya  görä:
Sadä: tefter, insan, kiyat, ot;
- Katlı: kızkardaş, ilkyaz; Kara deniz, Karpat bayırları; Kelcä-Külcä, Biyaz-Arap;
- Adlıklı lokuţialar (Laflar grupudur, angıları birliktä bir adlığın mânasını vererlär). Adlıklı lokuţialar taa sık işlikli lokuţiadan kurulărlar:  aklına getirmek, esaba almak(lar)
2. Mânanın naturasına görä:
- Öz (öz adlıkları türlü obyektleri, fenomenneri adlăr, angıları unik, individual obyektleri gösterer. Büyük literaylan yazılărlar). Öz adlıkları gösterer:
a) insan adlarını: Nikolay Arabacı, Dionis Tanasoglu, Nikolay Baboglu, Mihay Eminescu;
b) kasabaların hem küylerin adları (toponimik): Beşalma, Kıpçak, Kiev, Kişinău, Moskova;
c)  okeannarın, derelerin, göllerin adları: Kara deniz, Prut, Ak deniz, Poyrazdakı Buzlu okean;
ç) bayırların adları: Karpat bayırları, Ural bayırları;
d) kontinentlerin adları: Europa, Afrika, Asia, Australia;
e) devletlerin adları: Moldova, Rusia, Amerika, Ukraina;
f) fabrikaların, zavodların adları; „Bukuria”, „Topaz”, „Tigina” ;
g) kiyatların, gazetaların, dergilerin adları: roman  „Uzun Kervan”, şiir toplumu „Akar Yıldız”, dergi „Sabaa Yıldızı”, gazeta „Ana Sözü”.
- Adetcä (adetçä adlıklar türlü obyektleri genel bakımından adlăr). Adetçä adlıklar küçük literaylan yazılăr. Adetçä adlıkları gösterer:
a) hayvan adları: beygir, köpek, maymun, aslan;
b) kuş adları: papagal, kaz, tauk;
c) aaçlar, otlar: meşä, armut aacı, biyaz kavak, pelin otu, susay, kuzu kulağı;
ç) çiçeklär: gül, feslen, papatya;
d) hafta günneri: pazar, pazertesi, çarşamba;
e) yıl zamannarı, ayllar: kış, yaz, ceviz ayı, orak ayı;
f) zanaatlar: üüredici, medik, injiner;
g) okul obyektleri: yazal, kalem, tefter;
h) diyilmäz (abstrakt) işlär: akıl, fikir, duygu, kahır, sevda h.b.
3. Cannı hem cansız adlıklar:
- cannı: yazıcı, resimci, üürenci; kedi, at, köpek; guguş, tarla kuşu, kırlangaç h.b.;
- cansız: tefter, masa, ekmek, yazal, gözlük h.b.

Katlı adlıkların ortografiası
Birerdä
1.Katlı adlıklar, angıları bellilikçi laf birleşmelerindän kuruludur hem bir mâna göstererlär: kızkardaş, günbatısı, içgüvelik, kabakulak (hastalık), ilkyaz, sütläş (sütlü aş (emek)), gündöndü, sivrisinek, üzbaşı, aslanaazı (çiçek), gözkapağı, ayakkabı, kırkayak, dişeti, akceer (akciğer), biyazceer (biyazciğer), akıldişi, akkavak, hastaevi, aşevi, belkemiyi, canevi, altyazı, başparmak, çalıkuşu, karacendem, aksakal, karasarılık (hastalık), karasu (göz hastalığı, katarakt), karadamar, karafatma (kara sırtlı bir soy böcek), karayaa (petrol), gülfatma, daakeçisi, kafatası, düzyazı, gökbilim (astronomia), gözakı, gözkapağı, gözaltı, önsöz, işbirliyi, karabiber, kireçtaşı, köpekbalığı, köpeküzümü, basımevi, yabandomuzu, karasevda, gökkuşağı, delikannı, eraltı, akılagetirmeklär h.b.

2.Kimi hafta günnerinin adları. Katlı adlığın  bir payı kendi başına fonetik kullanılamaz.
pazartesi, cumartesi;

3.Toponimik adları: Beşgöz, Beşalma
Not!  Alma laflar nicä: autogara, aeroport (aerogara), monolog, agrotehnika, telefon, telegraf h.b. katlı adlıklar sayılmaz. Bu lafların strukturasına latin hem grek dilindän gelän pseudoprefix´lär (onnara taa afixoid da söylener) [auto-, aero-, mono-, agro-, tele-] girer. Pseudoprefix strukturalı lafları kimär kerä katlı adlıklarlan karıştırărlar.

            Ayırı
1.Izafet konstrukţiaları, angıları bir mâna vererlär.
demir yol, kadifä fistan, altın küpä, tafta masa, gümüş bilezik; çay otu, uşak başçası, çiçek başçası,  uyku yılacı, Gagouz dili, süüt aacı, uşak oyunu;
2.Iki laftan kurulu astronomik terminneri: Saman Yolu, Kervan Yıldızı, Büyük Ayı, Küçük Ayı;
3. Katlı jeografik terminneri: Kara deniz, Ak deniz, Karpat bayırları, Varna koltuğu, Poyrazdakı Buzlu okean, Altay bayırları;
4.Ayozlu adlar, angıların strukturasında laflar Ay hem Sveti var: Ay Petri, Ay Vasili, Ay Yordan, Sveti Ivan;
5. Devletlerin, bölgelerin ofiţial adları, organnarın, devlet kuruluşlarının ofiţial adları: Gagouz Yeri (Bölgesi), Birleşik Amerika Devletleri, Birleşik Arap Emiratları, Hong Kong, Güney Afrika, Moldova Respublikanın Üüretim hem Gençlik Bakannığı, Komrat Devlet Üniversitesi, Ekonomika Fakültesi, Kişinău Devlet Pedagojik Üniversitesi, Filoloji Fakültesi, Türkiye Büyükelçiliyi.

Çizi aşırı
1.Çiftli hem bir mâna açıklayan laf birleşmeleri: ana-boba, karı-koca,  aaret-ana
2. Çift sinonim ya da antonim idiomatik lafları: çaarış-baarış, kurt-kuş, yaamur-çamur, bayır-çayır, bayır-tepä;
3.Katlı mitolojik hem masaldan personajların adları: Kelcä-Külcä, Cadı-Babusu, Dünya-Güzeli, Topal-Şeytan, Suuk-Ana, Kara-Arap, Cuma-Babusu;

4.Katlı toponimik adları: Çadır-Lunga, Çukur-Mincir, Satılık-Hacı.

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

пятница, 4 марта 2016 г.

Gagouz dilinin lexikası.

Lexika (gr. lexis – laf hem lexikon – vokabular, laflık, sözlük) – dilin hepisi lafları , bütün vokabuları, ya da bir dialektin, ya bir yazıcının yaratmasının, onnarın semantika sayımnığına görä bakılı.
            Her bir insan toplumunun istoriası hem ilerlenmek (gelişmek) formaları, bir büyük ölçüdä laflarda fixaţialanăr, angılarından dilin lexikal altın hazinesi kuruludur. Dilin lexikası, var kolay söyleyelim, ki sosyal oluşlarını aynalăr, halk ta dilin saabisidir, dili yaşamasında kullanăr, zenginneder, evladboylarına  bir baaşış olarak verer. Gagouz dilinin lexikasında halkın istorik evoluţiası etapları, kontaktları, ilişkileri, etkileri aynanılăr, ani dilimizin orijinal fondunun üstünä (oğuz-türk fondu) geldilär.
            Kendi gagouz dilinin lexikal fondu için, lexikal katları için, ani korundular hem ani eklendilär dayma başka katlar başka senselelärlän hem başka dillärlän kontaktlarımızda, var kolay söyleyelim.
            Gagouz dilinin dä, nicä hepisinin oğuz –türk dillerinin, en eski derindän laflar katı oğuz lafları katıdır, oğuz dedelerinin dilindän kalma katıdır. Bu laflar dilimizdä en çoktur. Onnar en eski zamannardan gelerlär, eski eradan taa – Altay hem Orta Asia meydannarından, halk laf etmesindän, folklor yaratmalarından, mitolojik legendalarından, dastannardan (“Oğuz  Kağan”, “Ergenekon”, “Dede Korkut” h.b.) hem yazılı oğuz – türk dilindä runi textlerindän, Kaşgarlı Mahmudun hem Balasagunlu Yusifin yazılarından, sora Balkannarda da sözlü hem yazılı  işlendirilmiş. Bu lexikal fondumuz pek zengindir. Büün dä var hepisi oğuz lafları, ani başka da türk dili aylelerindä karşı geleriz, yabancı laflardan başka.
            Gagouz dilinin lexikası bir sayımnı argument gagouz dilinin oğuz-türk dili aylesinin bir dalı olmasını gösterer.
            O eski oğuz türkçesi pek az başkalanmış da şindi dä bir dil oğuz türkçesi kullanılăr, sade o kadar diyişilmeklär olmuş, ani biz, gagouzlar, çok arab hem farsi laflarını annayamărız, başkaları da bizim gagouzçamızda slav, romın, urum hem başka lafları annayamărlar. Bu din hem devlet komşuluk faktorlarından gelişer. Çünkü gagouz, romın, rus, başka slav halkları hristiannığı kabul edip, lexikamız taa çok urum hem slav laflarından beslendi.
            Başka bir argument, bir nışan gagouz dilinin türk dillerindän biri olduğunu gagouz dilinin infinitiv forması gösterer. Taa Yunus Emre eserlerindä, şiirlerindä XI asirlerdän bu infinitiv formasınnan karşı geleriz, angısı başka türkçelerdä artık formasını diyiştirmiş:

   Ben gelmedim dava içi
Benim isim sevi için
   Dostum evi gönüllerdir
             Gönüller yapmağa geldim
(Yunus Emre “Güldeste”)
Bașka örneklär Yunus Emre'nin șiirlerindän
Leylâ yüzün görmeğe                          mecnun olasım gelir
örnek: görmeğe  -  gör//+ meğ//+ e - Masdar sufixi (eki) - MAK//MEK
Gerçek âșıq ol ola
Dosd ile bazar içün
Can vermeğe ol ive
Nice bin bașdan geçer. 
örnek: vermeğe  -  ver//+ meğ//+ e
                               (Efrasayip Gemalmaz "Yunus Emre'nin șiirlerindeki dil özellikleri")
            Bir dilin lexikası halkların arasında kontaktları, ilişkileri bütün dilin istoriasında aynalăr, ne soy etkiliklär başka halklardan geçirilmiş. Çok dooru söylener, ki dillerin istoriası bir halkın lexikal biografiasıdır, haliz bir istorik ilişkilär aynası halkların hem dillerin arasında olăr.
            Zamandaş dilin lexikal sistemini istorik gelişmek tarafından analize edärkän, var nasıl çok variantlı etimolojik kaynaklarını görelim. Bu takım, bütün dünyada yok nasıl bir dä dil bulalım, angısı etimolojik bakışından monokolor karakterindä kalsın. 
             Lexikanın etimolojik araştırmaları dilin asirlär uzunnuğunda gösterildi, ki gagouz dili çok sıkı baalantılarda te o halklarlan bulundu, angılarınnan komşuluk etmişti. Ama bu ödünç laflardan dilin kendi katları da var.
            Senselä dillerin genealojik araştırılmasında komun lingvistik elementlerini göräbiliriz, bir türlü elementlär ya hepisi, ya bir kaç senselä dillerin arasında. Bu takım, var nasıl görelim, ki bir temel dil varmış – oğuz-türk dili, angısı başka oğuz-türk dillerini beslemiş: azeri, türk, tacik, başkurt, türkmen h.b.
            Komun elementlerdän başka her bir dildä speţifik elementleri peyda olăr. Geneza aspekti lexika plastlarında taa geniştän  açıklamalıyız.
            Ilk plast  temel plastı  Ana-kök oğuz dilindän laflar. Onnarın en çoyu hepisindä oğuz-türk dillerindä büün dä var: baş, göz, aaz (ağız), kulak, kol, burnu, diş, göbek, et, süt, ot, aaç (ağıç), gün, ak, kara, gök, at, sığır, inek, koyun, kuzu, kuş, kan, kuyruk, daa (dağa), taş, toprak, su, göl, deniz, tuz, üç, dört, beş, sekiz, dokuz (tokuz), altmış, etmiş (yetmiş), üz on; yaa (yağı), yurt (öğurt), yımırta (yumurta), balık, dil, dudak, kaş, buvaz, baldır, damar, el, bel, saç, sakal, bıyık, toz, dalak, böbrek, kül, kurt, er (yer), yurtluk, yuva, keçi, dana, düvä, sap, saman, em, alma, aslan, eşek, katır, domuz, erkek, dişi, kişi, kız, olan, kış, yaz, yıl, gecä, kul, düvä, gümüş, bakır, demir, taş, kardaş, bacanak, kök, dal, salkım, meşä, yaamur (yağmur) h.b.
            Bunnar hepisi oğuz-türk laflarımız kalan oğuz-türk senselerindän komun laflarıdır. Onnar çoktur – hepisi ana oğuzçamızdan kaldıklarını açık göreriz.
            Ikinci laflar plastı:
Eski ana oğuz dilindän: moğolcadan – Altayda, sora da (XIII as.) Anadoludan Osmanlı türkçesinnän Balkannara gelennär, nicä „kavurma” - kavurgadan;
Çin dilindän – Altayda, örnek gibi „inci” (perlă);
Farsçadan – Asiada – çeltik, pilav, ateş, ambar, arzu, azarlamak, kiyat, laf, kafadar, kâr, lâzım h.b. Farsi laflar dilimizdä çok, ama istoriayca eserlär uzunnuğunda lexikamızda alıştılar, bizim oldular oğuz lafları gibi.
            Hep bu takım fenomeni arab lafları da geçirdilär – hep Asiadan, sora da Balkannarda Osman dili arapçaları: aylâ, aza, astar, ikram, zeytin, ihtiza, ruh, mezar, duva, betfa, tükân, fal, tapkır (boş er, düyülmüş), fakir, fayda, hak (dooruluk, aslı), Allah h.b.
            Yabancı laflar plastı – başka dillerdän gelän laf bircikleri, angıları gagouz dilinä dooru girip, onun gramatikal sisteminä uygun erleşmişlär.
            Grekçedän – Balkannarda: stavro (kruça), ayoz, ayazma, ikona, Evangelie, diakon, arhangel, dafin yaprağı, klisä, makar (baalayıcı), vaatiz, yortu, Panaya, steonoz, anahtar, anteri, karanfil, trofa, karpuz, filcan, horu, kaval, panair, monaf, liturgia; çoyu adlar – Todur, Atanas (ölmäz), Andrey (girgin), Angela (ayoz), kalıb, sabun, tipar, kandil, portokal, zodia. Bu alma grek dilindän aktiv lexikadan karä, gagouz dili taa türlü terminnärlän dä beslener, angıları, nicä bileriz, eski klasik dillerindän – grek, latin – başka dillär kendi  vokabularına geçirerlär: lexikon, filosofia, atom, morfem, antropologia, astronomia h.b.
            Eski salavoncadan – Balkannarda: babu, dädu, kolaç, kosa, bülü, lelü, kiraţa, batü, slanina, puluk, Mirçu, Donçi, borna, skoba, struna, tırnakop, pırlog, taliga (polonez), trıntor, maslin, morkova, peştera, hırtop, ba (baalayıcı), da h.b.
            Romıncadan  părălia, furkuliţa, mamaliga, boyar, guşa, motan, kotey, moşu, Giţa, Läna, Kostika, Petrika h.b.
            Macarcadan  hotar, marfa, vama h.b.








При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

вторник, 24 ноября 2015 г.

Literatura derslerinin sistemi

Literatura derslerinin sistemi

I.                 Eni bilgilerin üzerinä diskuţianın geçirilmsi.
1.     Giriş ders
a)   Epokanın, periodunun açıklanması (oğuz-dedelär, klasik, zamandaş)
b)   Yazıcının biografiası için haberlär. Strukturası:
-         yazıcının biografiasının sayımnığını belli etmäğä;
-         filmin (diafilmin) ya da dokumentlerin gösterilmesi (üüredici açıklăr);
-         biografiayı skematik kurmağa, önemli dataları belli etmäğä, yazıcının yaratmalarını belli etmäğä, angılarını okumalılar;
-         kritik materialının kullanılması. Başka yazıcılar D. Kara Çoban için. (metodlar: açıklamak, dokumentlerä komentaria yapmak).
c)    Literar eserinin analizi hem fikirlerini açıklamak dersi (euristik konversaţiası)
d)   Literar eserinin genel karakteristikası.
Literar eserinin analizi hem fikirlerini açıklamak dersi hem literar eserinin genel karakteristikası dersi arasında başkalıklar: literar analizi dersi taa derindän eseri bakăr (eserin genel karakteristikası), sade özel aspektleri bakăr. Ilk tip ders - sade 1 eserin temelindä karakteristika yapılăr, ikinci tip ders – bir kaç eserin temelindä. Literar analizindä kullanılan metod – problemni konversaţia. Literar eserinin genel karakteristikası dersindä kullanılan metod – fikirini açıklamak. Literar analizi yapmağa deyni bütün yaratmayı okumalılar. Literar eserinin genel karakteristikası dersindä  fragmentli okumak eterli.

II.               Literatura derslerindä bilgilerin kavilenmesi (sözlü ya da takrir olabilir; sintez dersi)
a)   bilgileri düzenä koymak hem kaviletmek dersi
Böylä tip derslär geçiriler, ki yazıcının erini hem lâzımnığını gagouz literaturasında belli etmäğä, ya da istorik periodunun aspektlerini urgulamağa. Kullanılan metodlar hem çalımnar: konversaţia, grupta iş, literar kaynakları.
                                   
b)   Kaviletmek hem sintez dersi (çıkışlar yapılăr)
Böylä tip derslär üürencilerin estetik düşünmeklerini, bilgilerin hem becermeklerin kendi başına edinmesini  saalăr.

Sţenariası:
a)    kaviletmek temanın belli edilmesi, planın, bibliografianın önceki haberlenmesi
b)   kaviletmek dersinin örüyüşü
-         plandan idealar taftaya yazılărlar;
-         hazırlanmış material aktuallanăr;
-         problemnerin üzerinä diskuţialar geçiriler, referatlar okunăr;
-         temanın üzerinä özetlemek hem kantarlamak gerçekleştiriler.
c)    Plan hem bibliografia gelän temaya için açıklanăr.

Sintez dersi analiz dersinin rezultatı gibi olarak var kolay gerçeklensin.




Literar/nonliterar textlän iş. Algoritm.

·          Lexikaylan iş (semantize etmek, sınaşlamak, aklında tutmak)
·          Ilk okumanın geçirilmesi
·          Okumak – model
·          Textin içindekiliyini annamak
·          Ikinci okumak – model (üüredici, üürenci)
·          Ayırma (seçmä) okumak
·          Soruşları cuvaplamak
·          Texti fragmentlerä lojik hem semantik pay etmek hem adlamak (texttän laf birleşmelerinnän, söyleyişlärlän h.b.)
·           Planın kurulması
·          Texti adlamak/adını diyiştirmek
·          Bir fragmentin annadılması
·          Içindekiliyin annadılması, bir personajın adından (I, III üzdä)
·          Personajların karakteristikası
·          Texti özetlemek (rezüme yapmak)
·          Dialogların kurulması
·          Yaratmalı sınaşlar
·          Dialogu devam etmek/ diyiştirmek
·          Subiekti devam etmek/diyiştirmek
·          Dartışmalar
          h.b.


При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

пятница, 22 февраля 2013 г.


Vani Volontir
Vani Volontir 1913 yılda Bolgrad Rayonunda Kubey Küyündä duudu. Bolgradta okulu hem liţeyi başardı, sora da Yaş Universitesindä Agrikol fakultesini Basarabialı grupasını üürendi. Çok yıllar bilimci agronomu  olarak çalıştı. Sora da bütün Bolgrad rayonuna agronom seçildi. Vani Volontir bir çiftçi aylesindändir. Anası hem bobası büyük kultura insannarıymışlar. Büyük batisi, Georgi Volontir, 1911 yılda duudu. 1934 yılda, açan Yaş Universitesindä studentti, onu ilk grup gagouzlarlan Türkiyeyä üürenmäğä yolladılar.
Vani Volontir çok kerä Türkiyedä bulundu, türkçeyi hem yabancı dillerini dä iyi bilärdi. Europa devletlerindä türlü expoziţia aralarında bulundu, büyük yaşamak hem yaratmak deneyleri kazandı.
30-cu yıllarda açan Romun guvernusu Türkiye guvernusunnan annaşıp, Atatürkün kayıllığınnan, gagouz gençlerini Türkiyeyä üürenmäğä yollardı. Bu gençlerin birisiydi Vani Volontir dä. Ama o gidämedi, çünkü büyük kardaşını üürenmäğä yolladıydılar, da ona izin vermediydilär.
Bu oluşlar derin duygu çizilerini onun üräyindä braktılar. Kardaşından çok informaţia kabledärdi, mektuplardan hem buluşmaklardan bütün üüretim sistemini bilärdi. Da düşünmeklär onu raada brakmazdı, ki bunnar için yazsın, da gelän gagouz gençlerinä 30-cu yıllarda gagouz üürencilerin kısmetlerini bildirsin.
1994 yılda haftalık dergisindä onun sözü çıktı „Hacımançunun çeşmesi” – kısa romanı.
1995 yılda Vani Volontir Moldova Yazarlar Birliyinä kabul edildi. Romanı „Hacımançunun çeşmesi” redaktorluktan yazıcı, profesor Dionis Tanasoglu geçirdi.
Bitki vakıtlarda bir autobiografik annatması «Исповедь старого гагауза» rus dilindä hazırladı, angısını Vani Volontir tipara çıkarmağa etiştirmedi. Bu annatmanın sonunda o deyer: „Bu annatmada sade benim yaşamam yazdırılăr, bir dä sıra yok autorluk fantaziasından, her bir laf, her bir söz benim personal yaşamamdan.”
            

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

среда, 31 октября 2012 г.

Konson hem vokal fonemaları



Vokal fonemaları. Vokalizm
Vokalların klasifikaţiası.
     Artikulaţia eri
Açılmak gradı
(apertura)

Öndeki (anterior)


Ortakı (medial)

Gerideki (posterior)
Açık
    a
    ä




Yarıaçık
    e
ö
ă
o
Kapalı
    i
ü
ı
u
Dudakların pay alması
nonlabial
(dudaksız)
labial
(dudaktan)
nonlabial
labial


Geniş
Dar
Yarıgeniş
Kalın
a
           o
ı
u
ă
Incä
ä
e
ö
i
ü


Gagouzçada  vokallar üç kriteriyä görä paylaşărlar:
1) artikulaţia erlerinä görä - öndeki (anterior) vokallar; ortakı (medial) hem geridekilär (posterior)
2) açılmak gradına görä - açık, yarıaçık hem kapalı vokallar.
3) dudakların pay almasına görä - labial (dudaktan) vokallar – o, ö, u, ü  - postpalatal (geriki damaktan), bilabiallar; ä, e, i – prepalatallar; a, ă,  ı  – mediopalatal (orta damaktan).
Not: Iki simetrik vokal sırası – a) öndeki (incä) hem ardtakı (kalın), b) dudaktan (labial) hem diyil dudaktan (nonlabial). Başka taraftan da – geniş hem dar vokallar. Labial vokallara tombarlanan da deyeriz (o, ö, u, ü). Öndeki hem ardtakı vokallara eski terminologiada „palatal” hem „gutural” (buvazın dibindän) deniler, bakarak dilin hem damağın angı erindä onnarın artikulaţiası olăr.
Bu takım, oğuz türkçelerindä var:
öndeki (incä) vokallar: i, e, ä, ö, ü (palatal, ön damaktan);
ardtakı (kalın) vokallar: ı, a, o, u, gag. ă (gutural; balkanik sesi);
düz vokallar: a, e, ı, i, ă;
tombarlanan (labial) vokallar : ö, ü, o, u;
dar vokallar: u, ı, ü, i;
geniş vokallar: o, a, ö, e, ä; yarıgeniş: ă.
Bu takım gagouz vokallarının da her biri bir kaç kalifikaţiaya girer:
[a] -   açık, ardtakı, nonlabial, geniş. Gutural.
[ă]   - yarıaçık, ardtakı, nonlabial, yarıgeniş, (a –dan olăr). Gutural.
            [ä]   - açık, öndeki, nonlabial, geniş (e –(y)län dönüşer). Palatal.
            [e]   -  yarıaçık, öndeki, nonlabial, geniş (ä – ylän dönüşer). Palatal.
[i]   -   kapalı, öndeki, nonlabial, dar. Palatal.
[ı]   -   kapalı, ardtakı, nonlabial, dar. Gutural.
[o]  -   yarıaçık, ardtakı, labial (dudaktan), geniş. Gutural.
[ö]  -   yarıaçık, öndeki, labial, geniş. Palatal.
[u]  -   kapalı, ardtakı, labial, dar. Gutural.
[ü]  -   kapalı, öndeki, labial, dar. Palatal.  


Diftong
Definiţia: Iki ya da üç vokal birleşmesinä, angılarından birisi bütün vokal, öbürü semivokal (yarıvokal) diftong deniler. Bu tür ses birleşmesi bir solukta (bir kısım) söylenerlär hem bir fonema sayılărlar.
Türkçelerdä mahsus diftong yok. Ses birleşmeleri nicä [ay, ey, ıy, iy, oy, öy, uy, üy; ya, ye, yı, yo, yö, yü]  diftong (fonetik) sayılmazlar, çünkü [a] – vokal sesi; [y] – konson sesidir. (romun dilindä diftonglar hem triftonglar laflarda soare – güneş, iarnă – kış, lupoaică – yabanı h.b.)
Örneklär:  olsaydı, evdeymiş, aldıydı, böylä, gördüydü, giyim, yap, yaa, yol h.b.


Konson fonemaları. Konsonantizm.
Konsonnarın klasifikaţiası.
a) akustikçä: sesli konsonnar: b, c, d, g, j, l, m, n, r, ş, v, y, z;
          tutnuklar: ç, f, k, p, s, t, ţ,  h, x;
          şamatalılar(disonantlar): b, c, ç, d, f, g, h, j, k, p, s, ş, t, ţ, v, z, x;
          sonorlar (sonantlar): l, m, n, r, y (vokal-konson da deniler);
          çiftlilär (sesli-tutnuk): b-p, c-ç, d-t, g-k, j-ş, v-f, z-s (edi çift); h, ţ, x, y, m, n, r,l konsonnarın çiftleri yok.  
b) artikulaţiayca: dudaktan b, m, p; v, f (diştän-dudaktan);
               diştän: d, t, z, s, n;
               damaktan-diştän: j, ş, ç;
                ortadildän: y, k, g, ğ;
                patlamalar (oklusivlär): b, p, d, t, k, g; (c, ç da yakışır);
                yarıoklusivlär: ţ, ç, c;
                oklusiv-nazallar: m, n,
                 sulu: l;
                 vibraţialı: r;
                 faringal (gırtlak): h;
                afrikatalar (lat.affrikata - uuşmak): c, ç, ţ (ikişär sestän uuşulu: c –dj, ç – tş, ţ - ts).
Ses tellerinin titiremesinä görä konsonnar var: yımışak hem çetin (sert). Yımışak konsonnar: [b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, ţ,  v, y, z]. Sert konsonnar: [ç, f, h, k, s, ş, t, p].
Sonant konsonnar şamatasız söylenerlär hem vokala yakın funkţional hem artikulatorik karakteristikaları var.

Konson dönmeleri
b → p – dip - dibi
c→ ç – kılıç - kılıcı
d → t – yurt - yurdu
g → k – kulak – kulağı; cenk - cengi
Ama: ok – oku, ot – otu, ip – ipi, top – topu, klub – klubu


Sinarmonizm (ses uyumu).
Gagouzçada fonomorfolojik fenomeni var – ses uyumnarı, armoniası – vokallar armoniası hem konsonnar armoniası, angısına sinarmonizm deniler (gr. syn – birerdä + harmonia – baalaşmak, uyum, armonia).
Vokal armoniası – a) Eer lafın ilk kısımında incä vokal saydı, kalan kısımnarda da incä vokallar gelir (köktän sora gelän sufixlär incä vokallı olur). Örneklär: tefter – tefteri- tefterlär, testerä – testerelär – testereyi; gel – geler – gelecek.  b) Eer lafın ilk kısımında kalın vokal saydı, kalan kısımnarda da kalın vokallar gelir (köktän sora gelän sufixlär kalın vokallı olur). Örneklär: yazal – yazalda – yazallan – yazallar, buçak – buçağı – buçaklan; al – alăr – alacak – alacaydı; taşı – taşıyăr- taşıyacak (taşıyer – taşıyacek – yannıştır, çünkü vokal armoniası korunmăr; gelecek zamanın sufixleri – incä vokallılarda – ecek; kalın vokallılarda - acak).
 Konson armoniası - a) Kökün sonu sesli konson sa, ya da vokal saydı, gelän sufix sesli konsonnan başlanăr (sakız-dan, (-lan), Çadır-da, sekiz-dän, alma-cık, senselä(e)-dän).                                      b) Kökün sonu tutnuk konson sa, gelän sufix tutnuk konsonnan başlanăr (sokak-ta, ses-siz, büyük-çä, ot-tan, sedef-tän).

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

Предыдущие

Blogger Template by Blogcrowds